معرفی جامع حرم امام رضا (ع)؛ نگین درخشان خراسان

معرفی جامع حرم امام رضا (ع)؛ نگین درخشان خراسان

حرم امام رضا یا حرم مطهر رضوی بارگاه امام هشتم شیعیان است که در شهر مشهد قرار دارد و در طول تاریخ همواره پذیرای عاشقان اهل بیت بوده است.

 

حرم امام رضا (ع) یکی از مشهورترین جاذبه‌های گردشگری ایران است که سالانه میلیون‌ها نفر زائر از ایران و جهان برای زیارت شاه خراسان روانه مشهد می‌شوند. حرم علی این موسی الرضا در طول تاریخ بارها و بارها دچار تغییر و توسعه قرار گرفته است. نکته قابل‌توجه اینکه طبق روایت‌‌های تاریخی شخصا در سفرشان به مرو، محل حرم رضوی را مشخص کرده‌اند.  در ادامه‌ی این مقاله از آوابلیط به تاریخچه و معرفی بخش‌های حرم امام رضا (ع)  می‌پردازیم. 

 

گنبد و گلدسته حرم امام رضا (ع)

عکس از سید شهاب الدین واجدی

 

هرآنچه درباره حرم امام رضا (ع) باید بدانید: 

  • طوس چگونه به‌عنوان مدفن امام رضا (ع) انتخاب شد؟
  • نام‌های حرم رضا (ع)
  • مساحت و نقشه حرم امام رضا (ع)
  • صحن های حرم امام رضا (ع)
  • گنبد و گلدسته های حرم امام رضا (ع)
  • رواق های حرم امام رضا (ع)
  • سنگ‌های مزار امام رضا (ع)
  • محل دقیق دفن امام رضا (ع) در حرم
  • مقبره اشخاص مشهور در حرم
  • مساجد حرم امام رضا (ع)
  • حرم امام رضا (ع) چند بار بازسازی شد؟
  • زائران و مهمانان امام رضا (ع)
  • سایر بخش‌ها و امکانات حرم امام رضا (ع)
  • گالری عکس‌های حرم امام رضا (ع)
  • کلام آخر

طوس چگونه به‌عنوان مدفن امام رضا (ع) انتخاب شد؟

امام هشتم هنگامی که دعبل خزائی قصیده‌ی تائیه‌ی معروف خود را در ستایش اهل بیت و شرح مصیبت‌های ایشان سرود، به طوس رفت تا آن را برای امام رضا (علیه السلام) بخواند. پس از رسیدن به ابیاتی که در آن‌ها به شهرهای مقدس و مدفن پاکان اشاره کرده بود، امام این دو بیت را بر همان وزن و قافیه‌ی اصلی شعر به آن افزودند:

و قبر بطوس یالها من مصیبة
الحت علی الاحشاء بالزفرات
الی الحشر حتی یبعث الله قائما
یفرج عنا الغم و الکربات

به این معنی که «و قبری در طوس خواهد بود که بر آن مصیبت‌ها وارد خواهد شد که همواره تا روز قیامت آتش حسرت در دل‌ها شعله‌ور می‌کند. تا روزی که خداوند قائمی را مبعوث کند که فرجی بر غم‎ها و مصیبت‎های ماست». ایشان در پاسخ به سوال دعبل که آن قبر متعلق به کیست، پاسخ داد:

قبر من است و برجا خواهد بود تا طوس محل رفت‌وآمد شیعیان و زائران من شود.

طولی نکشید که این گفته به حقیقت پیوست و رئوف اهل بیت در آخرین روز ماه صفر سال 203 هجری قمری، به دست خلیفه‌ی عباسی به شهادت رسید و پیکر پاکش در روستای کوچکی به نام «سناباد» دفن شد که آن زمان در حومه‌ی شهر «توس» قرار داشت. 1200 سال پس از آن، این روستای کوچک به برکت وجود هشتمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت توسعه یافته و پس از به حاشیه راندن شهر توس، اکنون کلان‌شهری با 351 کیلومتر مربع مساحت است که پایتخت معنوی ایران به شمار می‌آید و سالانه، پذیرای بیش از 25 میلیون نفر از دوستداران و زائران داخلی و خارجی آن حضرت است.

 

نام‌های حرم امام رضا (ع)

حرم امام رضا (ع)

عکس از امیر حسین قاسم‌زاده

حرم مقدس امام رضا (ع) در میان دوستداران و زائران آن حضرت به نام‌ها و القاب مختلفی معروف است: حرم رضوی، حرم مطهر، ارض اقدس، مرقد منور / ملکوتی / مطهر، قلب عالم، بارگاه ملکوتی، قبله‌ی آمال، آستان ملائک پاسبان رضوی، مرقد شریف و بارگاه منور رضوی فقط چند نمونه از این نام‌ها هستند.

گفتنی است به کل مجموعه‌ای که حرم مطهر رضوی و متعلقات آن مانند کتابخانه‌ها و موزه‌ها را در بر می‌گیرد، آستان قدس رضوی گفته می‌شود و استفاده از نام‌هایی چون روضه‌ی رضویه / مقدسه / منوره نیز در رسانه‌ها رواج دارد. روضه در اصل به معنی باغ و بوستان است و محل دفن پیکر پاک آقا علی ابن موسی الرضا در حرم مطهر را به این نام می‌خوانند. مضجع شریف نیز نامی است که به مرقد مطهر ایشان اطلاق می‌شود. 

مساحت کل حرم امام رضا (ع)

ماکت حرم امام رضا (ع)

ماکت صوتی طرح اتمام توسعه‌ی حرم امام رضا (ع)؛ عکس از محسن رحیمی عنبران

بدون تردید، بارگاه ملکوتی امام رضا (ع)، نگین انگشتری مشهد، باشکوه‌ترین و محبوب‌ترین مکان در کل ایران است که دل عاشقان بسیاری برای آن می‌تپد. حرم رضوی فقط شامل آرامگاه نورانی ثامن الحجج نیست. این مجموعه‌ی مذهبی شامل چندین بنا و زیرمجموعه است که تعداد و تنوع آن‌ها این بارگاه مطهر را تبدیل به مجموعه‌ای جهان‌شمول کرده است؛ طوری که برای فهم ارزش آن نباید فقط از منظر معنویت به آن نگریست. آستان قدس رضوی با توجه به ارزش‌های تاریخی، هنری و معماری خود که افزون بر ارزش‌های معنوی آن است، در تاریخ 15 دی ماه سال 1310 به‌عنوان یک اثر ملی با شماره‌ی ملی 140 ثبت شد.

پس از انقلاب اسلامی، مسئولان توجه ویژه‌ای به حرم امام رضا (ع) کردند و آن را توسعه‌ی بسیاری بخشیدند. به‌جز دو صحن کهنه و نو، باقی صحن‌های حرم آقا علی ابن موسی الرضا (ع) پس از انقلاب ساخته شده‌اند. بست‌های شرقی و غربی نیز پس از با احداث صحن جامع رضوی به بست‌های دیگر حرم اضافه شدند.

روی هم رفته، 60 هزار و 500 متر مربع از 70 هزار متر مربع فضای سرپوشیده‌ی زیارتی این مجموعه پس از انقلاب اسلامی به آن افزوده شده است. روی هم رفته و با احتساب مساحت تمام بخش‌های زیارتی و غیرزیارتی، مساحت کل حرم امام رضا (ع) بیش از یک میلیون متر مربع است و گنجایش 700 هزار نفر را دارد.

نقشه حرم امام رضا (ع)

نقشه حرم امام رضا

نقشه حرم امام رضا (ع)

نقشه حرم مطهر رضوی را در بالا مشاهده می‌کنید. بخش‌های مختلف حرم در این نقشه کاملا آشکار است. همانگونه که از نقشه پیدا است، زائران بارگاه منور امام مهربانی‌ها می‌توانند از یکی از خیابان آیت‌الله شیرازی (باب طوسی)، خیابان شیخ طبرسی (باب طبرسی)، خیابان شهید نواب صفوی (باب حر عاملی)، خیابان امام رضا (ع) (باب الرضا) و خیابان شهید اندرزگو (باب الجواد) وارد حرم بشوند. چند ورودی فرعی به نام‌های کوثر، غدیر، سردر شرقی و غربی صحن جامع رضوی نیز وجود دارند که در نقشه مشخص هستند.

برای تماشای تور مجازی هرکدام از بخش‌های متنوع آستان قدس رضوی و همچنین، انجام یک زیارت سه‌بعدی به پورتال جامع آستان قدس رضوی مراجعه کنید. 

صحن های حرم امام رضا (ع)

پس از گذشتن از ورودی‌ها وارد صحن حرم می‌شویم

صحن های حرم امام رضا (ع) 9 عدد هستند و به نام‌های صحن انقلاب اسلامی (صحن کهنه یا صحن عتیق)، صحن آزادی (صحن نو)، صحن جمهوری اسلامی، صحن قدس، صحن جامع رضوی، صحن غدیر، صحن کوثر، صحن هدایت و صحن بعثت خوانده می‌شوند.

بد نیست تفاوت بین «بست» و «صحن» را نیز بدانید. صحن‌ها، همان حیاط‌های وسیع حرم هستند؛ اما بست به بخشی از حرم مطهر گفته می‌شود که در گذشته مرزی بود که افراد خارجی و غیرمسلمان حق گذشتن از آن را نداشتند، در این بست‌ها بود که از بزرگان استقبال می‌کردند و نیز همین جا بود که مردم برای تظلم‌خواهی یا در امان ماندن از ظلمی، «بست» می‌نشستند. «بست‌نشینی» از عصر صفویان در ایران مرسوم شد و در دوران شاهان قاجار به اوج خود رسید و در زمان پهلوی به واقعه‌ی گوهرشاد انجامید. حالا دیگر کسی برای بست نشستن به حرم نمی‌آید، اما نام این رسم همچنان روی بخش‌هایی از حرم باقی مانده است.

صحن انقلاب

ورودی صحن انقلاب؛ حرم امام رضا (ع)

سردرب نقاره خانه، ورودی صحن انقلاب؛ عکس از سید روح‌الله هاشمی

صحن انقلاب یا صحن عتیق، همانگونه که از نام آن برمی‌آید قدیمی‌ترین صحن حرم مطهر است و با 6740 متر مربع در ضلع شمالی آن قرار دارد. این صحن تاریخی و باشکوه به‌یک‌باره ساخته نشد. بلکه نیمی از آن در دوران تیموریان ساخته شد و نیمه‌ی دیگر در تقارن کامل با آن در دوران صفویان توسعه یافت. به عبارت کامل‌تر، وزیر سلطان حسین بایقرا از سلسله‌ی تیموریان دستور ساخت صحن، ایوان جنوبی به نام ایوان طلا (ایوان نادری) و چند بنا در ضلع غربی آن را داد و 150 سال پس از آن، شاه عباس صفوی ایوان‌های شمالی و بخش شرقی آن را به‌صورت کاملا قرینه با بخش‌های قبلی گسترش داد.

دو ایوان ساعت و نقاره خانه در تقارن کامل با یکدیگر ساخته شده‌اند. دو مناره‌ی حرم مطهر رضوی بر فراز ایوان طلا و ایوان عباسی ساخته شده‌اند. امیر علی‌شیر نوایی، وزیر دانشمند تیموریان که ساخت این صحن با همت وی آغاز شد، در کنار ایوان شمالی خفته است. ایوان‌های صحن عتیق به شرح زیر هستند:

ایوان طلای نادری در جنوب؛ قدیمی‌ترین ایوان صحن انقلاب است که چون نادرشاه افشار آن را طلاکاری کرده به نام نادری معروف شده است. معماری زیبای این ایوان بر شکوه آن می‌افزاید.

ایوان عباسی در شمال؛ به خاطر متصل بودن به بست طبرسی، باب طبرسی نامیده می‌شود و از لحاظ هنر کاشی‌کاری و کتیبه‌کاری، شاهکاری بی‌همتا است. صلوات بر پیامبر اکرم و امامان معصوم (علیهم السلام) و سوره‌ی جمعه را روی بخش‌هایی از ایوان می‌توان مشاهده کرد.

ایوان عباسی در صحن عتیق؛ حرم امام رضا (ع)

نمایی از صحن عتیق، ایوان عباسی و گلدسته‌ی طلای آن؛ عکاس: منوچهر خان عکاس باشی؛ تاریخ عکس: سال 1300 قمری

در قسمتی هم درباره‌ی علت نام‌گذاری این صحن به نام صحن انقلاب، چنین نوشته شده است:

به رسم حق‌شناسی از مبارزات حق‌طلبانه‌ی ملت مسلمان ایران به رهبری حضرت آیت‌الله امام خمینی متع الله المسلمین ببقائه و یادبود شهدا و مصدومین در این مکان شریف، اینجا به صحن انقلاب نام‌گذاری شد. رجب المرجب 1399.

ایوان ساعت در غرب؛ ایوان غربی به بست شیخ طوسی راه دارد و باب طوس نامیده می‌شود. در واقعه‌ی حمله‌ی روس‌ها به حرم مطهر رضوی در سال 1130 هجری قمری، ایوان ساعت دچار آسیب شد. آثار گلوله‌ها هنوز روی این ایوان وجود دارد. دو کتیبه به خط ثلث حاوی آیاتی از قرآن کریم در بالا و حاشیه‌ی آن خودنمایی می‌کند. زیر یکی از ترنج‌ها با خطی خوش نوشته شده است:

ای دل غلام شاه جهان باش و شاد باش
پیوسته در حمایت لطف‌الله باش
قبر امام هشتم و سلطان دین، رضا
از جان ببوس و بر در این بارگاه باش

و ایوان نقاره خانه در شرق؛ ایوان شرقی که به بست شیخ حر عاملی راه دارد، باب حر عاملی نامیده می‌شود. این بنای باشکوه به‌جامانده از دوران عباسی در تقارن کامل با ایوان غربی ساخته شده و سوره‌‌های نور و مزمل با خطی خوش روی آن نگاشته شده است.

پنجره فولاد؛ حرم مطهر رضوی

گل‌های نرگس اهدایی از طرف گلکاران بهبهانی در کنار پنجره‌ی فولاد؛ عکس از مسعود نوذری

سایر بخش‌های صحن انقلاب به این شرح هستند:

پنجره فولاد؛ در زمان ساخت صحن در دوران تیموریان، پنجره‌ای در سمت چپ ایوان نادری محلی مشرف به ضریح مطهر نصب شد تا کسانی که امکان ورود به حرم، بتوانند در فاصله‌ای کم با ضریح زیارتنامه بخوانند. این پنجره اکنون پنجره فولاد نامیده می‌شود. پس از انقلاب، به‌خاطر فرسودگی آن، پنجره‌ی جدیدی در محل نصب شد که برخلاف نامی که به آن معروف است، از آلیاژ برنج ساخته و با طلا آبکاری شده است. پنجره‌ی قدیمی نیز به موزه منتقل شد.

نقاره خانه؛ ایوان شرقی در دو طبقه بنا شده و نقاره خانه در طبقه‌ی دوم آن جای گرفته است. در طبقه‌ی اول آن نیز وسایل مربوط به نقاره‌نوازی نگه‌داری می‌شود. نقاره‌نوازی از اواسط قرن نهم و به دستور نوه‌ی گوهرشاد در حرم مطهر رواج یافت و از آن زمان تاکنون، به‌جز برهه‌ای هشت ساله که به دستور رضاخان تعطیل شد، این رسم همچنان ادامه داشته است. به‌غیر از زمان طلوع و غروب خورشید، در اعیاد و در هنگام مشاهده‌ی کراماتی از جانب آقا علی ابن موسی الرضا نیز نقاره نواخته می‌شود.

ساعت بزرگ صحن انقلاب؛ ساعت صحن انقلاب به ساعت معاون نیز معروف است. این ساعت توسط شخصی به نام مرحوم عبدالحسن معاون در سال 1333 از آلمان خریداری و بر سر ایوان غربی صحن انقلاب که به ایوان ساعت معروف است، نصب و ساعتی که آنجا نصب بود به صحن آزادی منتقل شد. گفته می‌شود او به‌خاطر نذری که برای شفای خود از بیماری کرده بود، این ساعت را به آستان قدس رضوی اهدا کرد.

سقاخانه طلا؛ حرم امام رضا (ع)

سقاخانه اسماعیل طلایی، اولین سقاخانه حرم؛ عکس از مسعود نوذری

سقاخانه‌ی نادری یا سقاخانه‌ی اسماعیل طلایی؛ سقاخانه درست در میانه‌ی صحن انقلاب قرار دارد. سنگاب آن که به‌صورت یک‌پارچه تراشیده شده است، به دستور نادرشاه افشار از سنگ مرمر تهیه و از هرات به مشهد منتقل شده است. سایه‌بان هشت‌ضلعی و سقف گنبدی شکل آن را هنرمندی به نام اسماعیل طلایی روی پایه‌هایی از جنس مرمر ساخته و طلاکاری کرده است. سقاخانه یک بار در سال 1345 مرمت شد.

صحن آزادی

صحن نو پس از انقلاب به نام صحن آزادی خوانده شد. این صحن با 4 هزار و 340 متر مربع مساحت، یکی از بزرگ ترین صحن های حرم امام رضا (ع) است. این صحن در ضلع شرقی حرم مطهر، در پایین پای مبارک حضرت ساخته شده و از سمت غرب به روضه‌ی منوره متصل است. ساخت صحن نو که در مقایسه با صحن کهنه (صحن انقلاب) به این نام خوانده می‌شود، به دستور فتحعلی شاه قاجار آغاز شد و در دوران ناصرالدین شاه به پایان رسید.

به‌جای سقاخانه‌ای که در گذشته در وسط صحن قرار داشت و اکنون برچیده شده است، حوضی بزرگ ساخته شده که در وسط آن همان سنگاب یک‌پارچه‌ی سقاخانه‌ی پیشین نصب شده است. علت تخریب سقاخانه‌ی صحن آزادی، حائل شدن آن بین زائران و ایوان طلا در زمان عرض سلام و ادای احترام به‌محض ورود به صحن بود. این کار در سال 1271 توسط شاهان قاجار انجام و به‌جای آن، حوض ایجاد شد.

صحن آزادی؛ حرم امام رضا (ع)

ساعت بزرگ و قدیمی صحن آزادی؛ عکس از محمد زائرنیا

ایوان‌های صحن جدید به این شرح هستند:

ایوان طلای ناصری در ضلع غربی صحن چشمگیرترین بخش این صحن است که به‌محض ورود به چشم زائران می‌آید. آن از طریق راهروی کوچکی که دو طرف آن دو در طلایی نصب شده است، به رواق دارالسعاده متصل می‌شود. به این دلیل که طلاکاری این ایوان در عصر ناصرالدین شاه انجام شد، آن را ایوان ناصری می‌نامند. این ایوان به بانوان اختصاص داده شده است.

ایوان ساعت یا ایوان جنوبی صحن نو به‌واسطه‌ی ساعتی که روی آن نصب شده است، نیز نمایی بارز دارد. این ساعت هدیه‌ی مظفرالدین شاه است و پیش از نصب در این ایوان، روی ایوان ساعت در صحن انقلاب نصب بود. صدای این ساعت در سال‌های نه‌چندان دور که مشهد تا این اندازه توسعه نیافته بود، در بخش های مختلف شهر قابل شنیدن بود.

ایوان شرقی صحن آزادی به باب‌السلام معروف است و ایوان شمالی آن بارها و بارها در دوره‌ی پهلوی مورد بازسازی قرار گرفته است. این ایوان به ایوان تلگراف‌خانه نیز معروف است.

بهشت ثامن الائمه شماره‌ی یک در زیر این صحن قرار دارد و از ضلع شمال شرقی و جنوب شرقی صحن قابل دسترسی است. در این قبرستان، پیکر مطهر شهدای هشت سال دفاع مقدس و خدام حرم رضوی در این مکان مدفون هستند.

صحن امام خمینی (ره) یا صحن بعثت

صحن امام خمینی حرم امام رضا (ع)

صحنی که رواق شد؛ عکس از محمد جواد مشهدی

صحن امام خمینی (ره) را می‌توان سومین صحن حرم مطهر از نظر قدمت دانست. در گذشته در محل فعلی این صحن، دکان‌هایی کهنه و فرسوده به نام «تیمچه پایین‌پا» و مدرسه‌ای نیمه‌مخروبه به نام «مدرسه‌ی سعدالدین» قرار داشت که در دوران پهلوی، خریداری و به مجموعه‌ی حرم مطهر افزوده شدند. صحن امام خمینی در سال 1324 افتتاح شد؛ اما در ابتدا کاربری عمومی نداشت و تنها برای امور تشریفاتی و پذیرایی از سران کشورها استفاده می‌شد. این صحن تنها دو ایوان در غرب و شمال خود دارد. پس از انقلاب، نرده‌ای که در سمت جنوب صحن بود و آن را از خیابان جدا می‌کرد، برچیده و به‌جای آن دیواری ساخته شد.

بنای اولیه شامل چندین ساختمان برای با کاربردی موزه و کتابخانه بود که به همین علت، آن را صحن موزه نیز می‌نامیدند. در سال 1353، همگی تخریب و فضای آن‌ها به صحن اضافه شد تا وسعت آن به 10 هزار متر مربع برسد. در سال 1381، به‌خاطر افزایش تعداد زائران و احساس نیاز به فضاهای سرپوشیده‌ برای راحتی بیشتر آن‌ها، بخش بزرگی از این صحن تغییر کاربری داد و پس از مسقف شدن، به نام رواق امام خمینی (ره) نامیده شد. بخش کوچک‌تر آن نیز اکنون رواق بعثت نامیده می‌شود.

صحن جامع رضوی

صحن جامع رضوی حرم امام رضا (ع)

صحن جامع رضوی؛ بزرگ‌ترین فضای روباز زیارتی با 117 متر مربع مساحت؛ عکس از محمد زائرنیا

صحن جامع رضوی با 363 متر درازا و 167 متر پهنا و روی هم رفته، 117584 متر مربع زیربنا، بزرگ ترین صحن حرم امام رضا (ع) است و مراسم‌های مختلفی مانند سخنرانی مقام معظم رهبری در ابتدای هر سال شمسی و اجتماع عزاداران حسینی در ماه محرم در این صحن انجام می‌شود. این صحن واقع در بخش جنوبی آستان مقدس در سال 1381 افتتاح شد و گنجایشی برابر با 70 هزار نمازگزار را دارد. سه ایوان آن به نام‌های ولی عصر در ضلع جنوبی، باب الکوثر در ضلع شرقی و باب الغدیر در ضلع غربی، هرکدام دارای دو گلدسته‌ی مرتفع هستند.

صحن جمهوری اسلامی

صحن جمهوری اسلامی در ضلع غرب حرم مطهر رضوی قرار دارد. این صحن در سال 1368 و با هدف بزرگ‌سازی حرم در وسعت 7292 متر مربع افتتاح شد. این صحن، شبیه‌ترین صحن به صحن انقلاب است؛ طوری که مانند آن دارای دو مناره‌ی طلا روی ایوان‌های شمالی و جنوبی، ایوان طلاکاری شده، سقاخانه و پنجره‌ای برای خواندن زیارت‌نامه از دور است. تنها تفاوت آن‌ها این است پنجره‌ی صحن جمهوری اسلامی از جنس برنز است. بهشت ثامن‌الائمه‌ی شماره‌ی سه که شهدای انفجار عاشورای سال 73 در آن خفته‌اند هم زیر همین صحن قرار دارد. 

صحن قدس

صحن قدس با مساحتی در حدود 2530 متر مربع، کوچک ترین صحن حرم امام رضا (ع) است. این صحن در سال 1373 و در میان مسجد گوهرشاد، صحن موزه امام خمینی، بست شیخ بهایی و صحن جامع رضوی ساخته شد. سقاخانه‌ی آن از روی قبه‌الصخره در بیت‌المقدس و در اندازه‌ی یک هشتم اندازه‌ی واقعی طراحی شده است. نکته‌ی دیگر آن که بهشت ثامن‌الائمه‌ی شماره‌ی دو زیر این صحن قرار دارد.

صحن قدس حرم امام رضا (ع)

سقاخانه‌ی صحن قدس؛ عکس از محمد زائرنیا

صحن هدایت

صحن کوچک هدایت با زیربنای 17980 متر مربع، صحنی تازه تاسیس است که در ضلع شمال شرقی آستان مقدس قرار دارد و بنیاد پژوهش‌های اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی و مهمانسرای حضرت در این صحن واقع شده است.

صحن غدیر

صحن غدیر با 14453 متر مربع زیربنا در جنوب غربی حرم مطهر قرار دارد و از طریق آن می‌توان به مجتمع تجارتی خدماتی غدیر که شامل سرویس‌های بهداشتی فرنگی است، راه یافت. خطبه‌ی غدیر و نام مبارک علی ابن ابی‌طالب را می‌توان در تمامی کاشی‌ها و کتیبه‌های آن مشاهده کرد.

صحن کوثر

صحن کوثر مساحتی حدود 15648 هزار متر مربع دارد و در شمال شرق آستان مقدس و در میان صحن جامع رضوی، رواق امام خمینی (ره) و صحن آزادی واقع شده است. تمامی کاشی‌های این صحن مزین به نام مبارک بانوی دو عالم شده و خطبه‌ی فدکیه روی کتیبه‌های آن نوشته شده است. 

گنبد طلا و گلدسته های حرم امام رضا (ع)

گنبد طلایی حرم امام رضا (ع) و مسجد گوهرشاد

گنبد طلایی حرم رضوی از نمای مسجد فیروزه‌ای گوهرشاد؛ عکس از محمد جواد مشهدی

گنبد هزار ساله‌ی حرم، در دوران سلجوقیان ساخته شد

به باور برخی، گنبد نماد سر انسان و گلدسته‌ها نماد دستانی هستند که به نشانه‌ی تمنا و خواهش رو به عرش بلند شده‌اند. برخی نیز آن‌ها را شاخصی برای قبله‌یابی می‌دانند. ورای مفاهیم معنوی این المان‌های جدایی‌ناپذیر از معماری اسلامی و صرف‌نظر از اهمیت ساختاری آن‌ها، گنبد و گلدسته های حرم مطهر رضوی به‌لحاظ تاریخی نیز حائز اهمیت است.

گنبد طلای حرم امام رضا (ع)

گنبد طلای بارگاه منور رضوی، جلوه‌ای زیبا از هنر آمیخته با مذهب است که دیدگان بی‌قرار بسیاری واله و شیدای آن شده‌اند. این گنبد از دو ساختار داخلی و خارجی تشکیل شده که گنبد داخلی را «خود» و گنبد خارجی را «آهیانه» می‌نامند. گنبد داخلی همان سقف روضه منوره است که «قبه» نامیده می‌شود و اکنون، ساختاری طلایی روی آن نصب شده است. این گنبد از داخل روضه قابل‌مشاهده است.

اولین قبه‌ای که بر فراز مرقد امام رضا (ع) وجود داشت همان قبه‌ای است که مامون برای پدرش در بقعه‌ی هارونی ساخت. روایت دیگری نیز ساخت این بقعه و قبه‌ی آن را منسوب به مامون نمی‌داند و آن را بنایی معرفی می‌کند که از گذشته در باغ حمید بن قحطبه وجود داشت که مامون آن را برای دفن پدرش در نظر گرفت و 10 سال بعد، دستور داد آقا علی ابن موسی‌الرضا را نیز در آن به خاک بسپارند. قبه در حوادثی که در قرن چهارم بر خراسان گذشت، تخریب شد و سلطان محمود غزنوی اقدام به بازسازی آرامگاه و ساختن قبه‌ای جدید برای آن کرد. 

گنبد طلای حرم امام رضا (ع)

گنبد طلای حرم مطهر رضوی؛ عکس از محمد زائرنیا

بقعه‌ی مبارک یک بار دیگر در اوایل قرن ششم هم‌زمان با عصر سلجوقیان نیازمند تعمیر شد و در آن زمان بود که گنبدی برای حرم شریف امام هشتم نصب شد که هنوز هم به‌عنوان سقف روضه منوره استفاده می‌شود. هزار سال از عمر گنبد حرم امام رضا که توسط وزیر سلطان سنجر سلجوقی ساخته شد، می‌گذرد. این گنبد که هنوز هم پا بر جا است در زمان شاه طهماسب صفوی طلاکاری شد و پس از تاراج شدن توسط ازبک‌ها، شاه عباس اقدام به مرمت آن با خشت‌های طلا کرد که شرح آن روی کتیبه‌ی دور گنبد نوشته شده است.

70 سال پس از آن، زلزله‌ای شهر در سال 1084 هجری قمری مشهد را لرزاند و به گنبد آسیب جدی رساند؛ طوری که شاه سلیمان صفوی اقدام به طلاکاری مجدد گنبد کرد. گنبد حرم امام رضا یک بار دیگر در سال 1291 شمسی مورد مرمت قرار گرفت. این بار زلزله‌ی روس‌ها گنبد طلا و مسجد گوهرشاد را با هم لرزاند و دولت پهلوی دست به کار تعمیر گنبد شد. خشت‌های مورد استفاده در گنبد در اثر گذشت زمان از بین رفتند و سال 1358، مسئولان آستان قدس رضوی آن‌ها را با ورقه‌های مسی با روکش طلا جایگزین کرد. این ورقه‌های مسی چهار برابر ضخیم‌تر از خشت‌های گلی قدیمی و در نتیجه، مستحکم‌تر از آن‌ها هستند و برای نصب آن‌ها روی گنبد، از روش الکترولیک شد.

گلدسته های حرم امام رضا (ع)

گلدسته کنار گنبد طلای حرم امام رضا (ع)

گلدسته‌ای که همیشه در کنار گنبد طلا ایستاده است؛ عکس از مسعود زائرنیا

گلدسته یا به عبارتی مناره یکی از عناصر جدایی‌ناپذیر از معماری اسلامی است. روی هم رفته 12 مناره در مجموعه‌ی حرم مطهر رضوی وجود دارد که از آن میان، دو مناره با ارتفاع 41 متر متعلق به مسجد گوهرشاد، دو مناره طلاکاری شده با ارتفاع 40٫5 متر در صحن انقلاب اسلامی، 2 مناره با ارتفاع 35 متر و مزین به کاشی و روکش طلا در صحن جمهوری اسلامی، 4 مناره با ارتفاع 57 متر در اضلاع شرقی و غربی صحن جامع رضوی  و 2 مناره با ارتفاع 70 متر در ضلع قبله‌ی صحن جامع هستند.

از میان تمامی گلدسته های حرم امام رضا (ع) دو گلدسته اهمیتی بیشتر از سایرین دارند: مناره های صحن انقلاب که شرح ساخت آن‌ها کمی بالاتر آمد. هر دو مناره طلاکاری شده‌اند و محیط خارجی آن‌ها 13 متر است. مناره نزدیک گنبد قدیمی‌ترین مناره و مناره های واقع در ضلع قبله صحن جامع رضوی بلندترین مناره های حرم امام رضا (ع) هستند. مناره‌ی دوم در صحن انقلاب فاصله‌ی زیادی با گنبد دارد، اما معمار آن در زمان نادرشاه آن را طوری طراحی کرد و ساخت که مسافرانی که از سمت خیابان امام رضا به حرم وارد می‌شوند، تصور می‌کنند گنبد درست در وسط این دو گلدسته‌ قرار دارد. این مسئله در غالب عکس‌هایی که از گنبد و گلدسته های حرم امام رضا (ع) منتشر می‌شود، قابل رویت است.

رواق های حرم امام رضا (ع)

رواق حاتم‌خانی؛ حرم امام رضا (ع)

رواق حاتم خانی؛ عکس از محمد نوذری

رواق‌ها، فضاهای مسقف داخل ساختمان حرم هستند

 رواق های حرم امام رضا (ع) نیز مانند صحن‌ها و ایوان‌ها نمونه‌های ارزشمندی از هنر دوره‌های مختلف تاریخ به شمار می‌آیند. 27 رواق به نام‌های رواق دارالحفاظ، رواق دارالسیاده، رواق گنبد حاتم خانی، رواق گنبد الله وردیخان، رواق توحید خانه، رواق دارالفیض، رواق دارالشکر، رواق دارالشرف، رواق دارالضیافه، رواق دارالسعاده، رواق دارالسلام، رواق دارالسرور، رواق دارالعزه، رواق دارالذکر، رواق دارالزهد، رواق شیخ بهائی، رواق دارالعباده، رواق دارالاخلاص، رواق دارالولایه، رواق دارالاجابه، رواق دارالهدایه، رواق دارالرحمه، رواق دارالحکمه، دارالحجه، رواق امام خمینی(ره)، دارالمرحمه، رواق دارالکرامه، کوثر، غدیر، دارالقرآن، حضرت معصومه (س) و حضرت زهرا (س) و دو رواق زیر بستی شیخ حر عامل و شیخ طوسی در مجموعه‌ی حرم مطهر وجود دارد که روی هم رفته مساحتی بالغ بر 57 هزار متر مربع را به خود اختصاص داده‌اند.

هرکدام از رواق ها برای کاربرد خاصی در نظر گرفته شده‌اند. رواق شیخ طوسی به برگزاری مراسم عقد برای نوعروسان و تازه‌دامادهایی اختصاص داده شده است که خواهان آغاز زندگی مشترک خود در جوار مرقد منور امام رضا (ع) هستند. رواق امام خمینی (ره) با 9 هزار متر مربع وسعت، بزرگ ترین رواق حرم مطهر است که تا همین چند سال پیش یکی از صحن‌های حرم مطهر بود و پس از تغییر کاربری به رواق تبدیل شد. برنامه‌های مذهبی، سیاسی و اجتماعی و نماز جمعه در این رواق برگزار می‌شود. دارالعزه با 73 متر مربع مساحت کوچک ترین رواق است و دارالمرحمه را که در سال 1392 افتتاح شد، می‌توان جدیدترین رواق حرم دانست؛ در حالی که رواق دارالحفاظ که به دستور بانو گوهرشاد و به‌عنوان محلی برای قرائت قرآن توسط قاریان احداث شد، قدیمی‌ترین رواق حرم مطهر است.

رواق گنبد الله وردی خان؛ حرم امام رضا (ع)

رواق گنبد الله وردی‌خان؛ عکس از مسعود نوذری

گنبد الله‌وردی‌خان، رواقی کوچک و هشت‌گوش با حدود 171 مترمربع مساحت است که الله‌وردی‌خان گرجی، بانی پل الله‌وردی‌خان اصفهان، آن را به‌عنوان آرامگاهی برای خود ساخت و پس از مرگش در همان جا نیز دفن شد. رواق توحیدخانه به‌خاطر قرار گرفتن در میان پنجره فولاد از سمت شمال و ضریح مطهر در سمت جنوب از اهمیت برخوردار است. رواق دارالاجابه در زیرزمین حرم امام رضا (ع) واقع شده و بعد از روضه منوره و ضریح مطهر، نزدیک‌ترین مکان به مرقد منور امام هشتم است؛ در زاویه‌ی شرقی آن یک هشتی با پنجره‌ی نقره و سقفی به‌شکل نیم‌گنبد تعبیه شده است که به سرداب حرم منتهی می‌شود.

رواق‌های دارالزهد، دارالعباده، شیخ بهایی، دارالولایه، دارالهدایه،‌ دارالرحمه، دارالاجابه، دارالحجه، کوثر، غدیر، شیخ طوسی، دارالمرحمه، شیخ حر عاملی و امام خمینی (ره) رواق‌های خانوادگی هستند و رواق دارالکرامه نیز به خادمان اختصاص داده است. 

تاریخچه ساخت ضریح امام رضا (ع)

برای رسیدن به روضه‌ی منوره، باید از صفه‌ها گذشت

فضایی که درست زیر گنبد رضوی واقع شده و ضریح مقدس آقا علی ابن موسی الرضا (ع) نیز بخشی از آن است را روضه منوره می‌نامند. روضه منوره، فضایی چهارگوش با 189٫03 متر مربع مساحت است که 17٫15 متر از آن به ضریح مقدس اختصاص داده شده است و از چهار طرف از طریق چهار صفه به رواق‌ها می‌رسند. صفه‌ها عبارت هستند از صفه‌ی جنوبی، صفه‌ی شرقی، صفه‌ی شمالی (چون شاه طهماسب در آن مدفون است، صفه‌ی شاه طهماسبی نامیده می‌شود) و صفه‌ی غربی یا صفه‌ی بالا سر حضرت که حد فاصل حرم و مسجد بالا سر هستند.

ضریح امام رضا (ع)

ضریح پنجم امام رضا (ع)؛ عکس از مسعود نوذری

ضریح کنونی حرم امام رضا (ع) در ابعاد 3 در 4 متر، 12 تن وزن دارد؛ روی آن دو سوره‌ی «یس» و «هل اتی» نوشته شده و نحوه‌ی نگارش آیات به‌گونه‌ای است که در هر چهار راس ضریح، به کلمه‌ی مبارک «الله» ختم می‌شود. در طراحی ضریح نیم‌نگاهی نیز به یکی از القاب امام هشتم، یعنی شمس‌الشموس، شده است و از گل آفتابگردان به نشانه‌ی خورشید بهره برده‌اند. طراحی ضریح کنونی ثامن الحجج را استاد محمود فرشچیان انجام داده است. جالب است که بدانید این طرح طی یک مسابقه در میان هنرمندان برای طراحی ضریح برگزیده شد. این ضریح که در سال 1379 در جای فعلی خود نصب شد، اولین ضریح امام رضا (ع) نیست؛ بلکه پنجمین آن‌ها است.

پیش از نصب اولین ضریح روی مزار حضرت رضا (ع)، علاوه بر سنگ مزار، صندوقی نیز روی آن نصب می‌شد. اولین صندوق را در سال 500 هجری قمری فردی که در اثر معجزه‌ای به اسلام گرویده بود بر مزار امام گذاشت. این صندوق، چوبی بود و روکشی از نقره داشت. صندوق دوم نیز صندوقی چوبی اما این بار با روکش طلا بود که سال 1022 هجری قمری روی مقبره نصب شد. اما صندوق سوم را از جنس سنگ مرمر تهیه کردند که سال 1311 هجری شمسی روی مرقد منور نصب شد تا اینکه جای خود را به ضریح چوبی داد.

اولین ضریح، ضریحی از جنس چوب با تزئیناتی از طلا و نقره بود که عهد شاه طهماسب روی صندوق چوبی حرم نصب شد و اکنون در موزه‌ی مرکزی آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود. ضریح دوم به ضریح نگین‌نشان نادری معروف است که توسط نوه نادرشاه وقف آستان رضوی شد. این ضریح تا سال 1379 هجری همچنان استفاده می‌شد و در بخش داخلی ضریح چهارم نصب شده بود. پس از برداشتن ضریح چهارم، این ضریح نیز به سرداب منتقل و روی مرقد حضرت نصب شد.

اما ضریح سوم حرم مطهر سازه‌ای فولادی با سقف شیروانی و طوقی طلایی بود که در زمان قاجارها ساخته شد. این ضریح در سال 1338 جای خود را به ضریح چهارم داد و به موزه منتقل شد. ضریح چهارم به ضریح شیر و شکر یا ضریح طلا و نقره معروف است که از 14 محراب به نشانه‌ی 14 معصوم تشکیل شده بود و هر محراب مزین به نام یکی از معصومان علیهم السلام بود. این ضریح هفت تن وزن داشت. این ضریح نیز پس از 41 سال جای خود را به موزه‌ی جدید داد و خود رهسپار موزه‌ی آستان قدس شد.

ضریح شیر و شکر در عمر کوتاه خود شاهد واقعه‌ی دلخراش انفجار تروریستی در عاشورای خونین سال 1373 بود و همین حادثه، خسارت‌های جدی به آن وارد کرد. پس از آن بود که استاد فرشچیان شروع به طراحی ضریح پنجم کرد. در ساخت این ضریح جمعی از هنرمندان بزرگ دوران همکاری داشتند؛ خاتم‌کاری، قلمزنی و خطاطی آن به‌ترتیب به عهده‌ی استاد کشتی‌آرای شیرازی، استاد خدادادزاده‌ی اصفهانی و استاد موحد بود. ساخت پنجمین ضریح امام رضا (ع) هفت سال طول کشید و در 16 اسفند سال 1379، هم‌زمان با عید سعید قربان با حضور مقام معظم رهبری (مدظله العالی) نصب شد.

سنگ‌های مزار امام رضا (ع)

سنگ مرقد حضرت رضا (ع) سال 1379 توسط رهبر انقلاب تعویض شد

از ابتدا تا به امروز سه نوع سنگ روی خاک مرقد پاک شاه خراسان نصب شده است. هر سنگ پس از تعویص به موزه‌ی آستان قدس منتقل شده است. اولین سنگ مرقد آقا علی ابن موسی الرضا (ع) که به سنگ سابق معروف است، در دوره‌ی سلجوقیان روی مزار نصب شد. سنگ سابق، سنگی از جنس مرمر در ابعاد 40 در 30 و قطر 6 سانتی‌متر بود. قدیمی‌ترین سنگ مزار امام رضا (ع) اکنون در موزه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود. این سنگ مرقد تا دوران صفوی و زمانی که صندوق نقره‌ی قدیمی جای خود را به صندوق طلای جدید می‌داد، روی مرقد شریف امام هشتم قرار داشت. 

قدیمی ترین سنگ قبر امام رضا (ع)

قدیمی‌ترین مضجع شریف امام هشتم (ع)؛ منبع: پورتال جامع آستان قدس رضوی

دومین سنگ مزار ثامن الحجج (ع) سنگی از جنس مرمر سفید بود که سال 1379 جای خود را به سنگ قبر جدید داشت. سومین سنگ مرقد حضرت رضا (ع) در سال 1379، هم‌زمان با تعویض ضریح مطهر، توسط آیت‌الله خامنه‌ای تعویض شد. سنگ جدید مزار مطهر از مرمر به دست آمده از معادن یزد در ابعاد 10٫1 در 20٫2 متر و یک متر ضخامت تراشیده شده است. وزن آن برابر با 3600 کیلوگرم است. روی سنگ چنین نوشته شده است: 

هذا هو المرقد الشریف للامام التقی النقی الصدیق الشهید، وارث الانبیاء والمرسلین، ثامن الائمه المعصومین من اهل بیت رسول رب العالمین، حجه الله علی الخلق اجمعین، سیدنا و مولانا ابی الحسن الرضا علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین.

ولد بالمدینه فی الحادی عشر من ذی القعده عام 148 و استشهد بطوس فی آخر صفر سنه 203 من الهجره النبویه و قد جدّد هذا المضجع المطهر عام 1418 ه.ق.

در ادامه، دو بیتی که حضرت به قصیده‌ی دعبل اضافه فرموده بودند نیز به‌همراه آیاتی از قرآن کریم به چشم می‌خورد.

محل دقیق دفن امام رضا (ع) کجاست؟

ضریح امام رضا (ع)

روضه رضوی و ضریح مقدس حضرت رضا (ع)؛ عکس از مسعوذ نوذری

در بندهای پیشین به سرداب حرم مطهر اشاره شد و گفته شد که ضریح نگین‌نشان روی مرقد امام هشتم در «سرداب» گذاشته شده است! اما سرداب کجاست؟ مگر پیکر پاک امام هشتم در همان مرقد شریف داخل ضریح نیست؟ اگر امام رضا در سرداب خفته است، پس مرقدی که در روضه منوره و داخل ضریح پاک است، متعلق به چه کسی است؟ با توجه به اینکه بخش زیرین ضریح به زیرزمین حرم امام رضا (ع) اختصاص داده شده و به‌عبارتی، مرقد شریف روی سطحی واقع شده است که زیر آن طبقه‌ای دیگر ساخته شده است، سوال مهمی که مطرح می‌شود آن است که محل دقیق دفن امام رضا در حرم کجا است؟ 

حضرت رضا (ع) پیش از شهادت خود، در ادامه‌ی سخنانی درباره‌ی محل قبر خود، درباره‌ی نحوه‌ی حفر آن به اباصلت، خادم و همراه خود فرمودند:

... به آن‌ها بگو هفت پله پایین بروند و روی آن ضریحی بگشایند، اگر امتناع ورزیدند بگو به‌اندازه‌ی یک متر لحد قرار بدهند، خدا اگر بخواهد آن را وسعت می‌بخشد.

رواق دارالجابه حرم امام رضا (ع)

دریچه‌ای که از رواق دارالاجابه به سوی سرداب باز می‌شود؛ عکس از مسعود نوذری

پس از شهادت علی بن موسی الرضا (ع)، وی را به دستور مامون در آرامگاه هارون‌الرشید در سناباد به خاک می‌سپارند و به خواست خداوند، سناباد که زمانی روستایی کوچک در حومه‌ی شهر طوس بود وسعت یافت و اکنون به شهری بزرگ تبدیل شده است. در اثر گذشت زمان، تغییراتی در ساختمان آرامگاه ساده و شریف امام خوبی‌ها پدید آمد. مضجع شریف ایشان که از همان ابتدا در سطحی گودتر از سطح زمین داشت، در اثر تسطیح زمین‌های اطراف قبه و ساختمان‌سازی‌های اطراف آن در طول زمان فاصله‌ی بیشتری با سطح زمین پیدا کرد و به این ترتیب، به‌تدریج به‌شکل سردابی درآمد و از سمت شمال آن، راهرویی برای رسیدن به مضجع شریف ساخته شد و ضریح را روی سطح زمین، هم‌سطح با سایر سازه‌ها نصب کردند. زمان دقیق شکل گرفتن این سرداب معلوم نیست. 

زمان گذشت و با محو شدن قبور دیگر در نزدیکی مرقد شریف امام رضا (ع)، سال 1311 که محمد ولی اسدی تصمیم به جایگزینی صندوق چوبی مزار با صندوق مرمرین گرفت، سرداب نیز که در اثر رطوبت دچار آسیب‌دیدگی شده بود مورد مرمت قرار گرفت. 27 سال بعد که ضریح شیر و شکر نصب می‌شد، سرداب یک بار دیگر مورد بازسازی قرار گرفت و این بار، راهروی اصلی از سمت مسجد بالاسر مسدود و دریچه‌ی کوچکی در پایین پا برای ورود به سرداب تعبیه شد. 

آخرین مرمت سرداب در سال 1379 هجری شمسی و هم‌زمان با نصب ضریح پنجم صورت گرفت و ساختمان سرداب تقویت شد. همچنین، تمامی سنگ‌های قدیمی مضجع شریف برداشته و روی مزار شریف بتن‌ریزی و تا نزدیکی سقف بالا آورده شد. ضریح فولادی نگین‌نشان را روی آن نصب کردند و همچنین، ورودی جدیدی در رواق دارالاجابه برای آن در نظر گرفتند. خانم‌ها و آقایان به‌صورت نوبتی از این رواق استفاده می‌کنند.

مقبره‌ اشخاص مشهور در حرم امام رضا (ع)

مقبره شیخ بهایی در حرم امام رضا (ع)

مقبره‌ی شیخ بهایی که معماری بخشی از صحن انقلاب، منسوب به او است؛ عکس از محمد جواد مشهدی

در میان خیل عظیمی از افرادی که در حرم مطهر رضوی مدفون هستند، نام افراد سرشناس زیادی در حوزه‌های مختلف مانند سیاست و ادبیات و فقه و علوم مختلف به چشم می‌خورد. در میان این درگذشتگان، چند نام بیشتر از بقیه می‌درخشند:  

  • مزار حاج حسنعلی اصفهانی مشهور به نخودکی به وصیت خودش قرار بود زیر پای زائران باشد و به همین دلیل، در ضلع شمالی صحن انقلاب، جنب ایوان عباسی دفن شد. گفته می‌شود برای تشییع جنازه‌ی وی، در شهر حالت فوق‌العاده اعلام شد.
  • شیخ هاشم قزوینی که استاد کسانی چون آیت الله واعظ طبسی، استاد محمد تقی شریعتی و رهبر معظم انقلاب بود.
  • شیخ حر عاملی، صاحب کتاب وسائل الشیعه که نگاشتن آن 20 سال طول کشید.
  • علامه محمد تقی جعفری
  • شیخ جعفر مجتهدی
  • حاج آخوند تربتی
  • شیخ طبرسی
  • شیخ بهایی
  • و شیخ محمد عارف (پیر پالاندوز)

دفتر امور دفن حرم علاوه بر کارهای مربوط به کفن و دفن درگذشتگان و امور قبرستان‌های حرم، اطلاعات مربوط به محل دفن مشاهیر مدفون در حرم مطهر را نیز به درخواست‌کنندگان ارائه می‌دهد.

مساجد حرم امام رضا

مسجد هزار ساله‌ی بالاسر، در میان روضه منوره و رواق دارالسیاده قرار دارد

مجموعه‌ی حرم مطهر رضوی شامل دو مسجد نیز می‌شود؛ مسجد گوهرشاد و مسجد بالاسر حضرت. هر دو مسجد از نظر تاریخی و فرهنگی اهمیت بسیاری دارند و در زمره‌ی تماشایی‌ترین جاهای دیدنی مشهد به شمار می‌آیند.

مسجد گوهرشاد

مسجد گوهرشاد؛ حرم امام رضا (ع)

نمایی از مسجد گوهرشاد زیر برف زمستانی؛ منبع عکس: پرتال جامع آستان قدس رضوی

مسجد گوهرشاد به دستور بانو گوهرشاد، همسر میرزا شاهرخ تیموری، در قرن نهم هجری قمری بنا شد. شاهکار هنر و معماری ایرانی را می‌توان در این مسجد عهد تیموریان آشکارا تماشا کرد. قدیمی‌ترین مسجد جامع مشهد، 2855 متر مربع مساحت، 4 ایوان و 7 شبستان دارد و در جنوب حرم مطهر رضوی قرار گرفته است. ساخت این مسجد 12 سال طول کشید. عده‌ای این مسجد را یکی از صحن‌های حرم مطهر رضوی به شمار می‌آورند و آن را کهن‌ترین صحن حرم می‌دانند. قدیمی‌ترین مسجد جامع مشهد یک بار در اثر زلزله‌ی سال 1084 مورد آسیب جدی قرار گرفت و بازسازی شد. بار دیگر در اثر تهاجم روس‌ها در سال 1330 هجری قمری این مسجد دچار آسیب شد و بخش‌های زیادی از گنبد و ایوان‌های آن بازسازی شد.

مسجد گوهرشاد را می‌توان شاهکاری در معماری دنیا به شمار آورد. این بنا به‌صورت حجیم‌سازی و با چهار ایوان ساخته شده است. هنر عصر تیموری و ویژگی‌های هنر ایرانی را می‌توان آشکارا در گنبد و گلدسته های مسجد گوهرشاد و معرق‌کاری‌ها، گچ‌بری‌ها، خطاطی‌ها و نقوش نقش بسته بر دیوارها تماشا کرد. این مسجد، هفت شبستان و هشت ایوان به نام‌های ایوان مقصوره در سمت جنوب، ایوان دارالسیاده در سمت شمال، ایوان اعتکاف در سمت شرق و ایوان شیخ بهائی در سمت غرب دارد. صحن مسجد گوهرشاد برابر با 2800 متر مربع است و 9410 متر نیز زیربنا دارد.

مسجد گوهرشاد؛ حرم امام رضا (ع)

محراب و منبر ایوان مقصوره در مسجد گوهرشاد؛ عکس از حسن توکلی

ایوان مقصوره در سمت جنوبی مسجد یکی از پرابهت‌ترین بخش‌های مسجد است که دورتادور آن با کاشی‌های نفیس مزین به احادیث و آیات قرآن و اسماءالله آراسته شده است.&

خرید بلیط هواپیما

بدلیل گذشت 15 دقیقه از زمان آخرین بروز رسانی باید جستجوی خود را تکرار نمایید.


جستجوی جدید
×

راهنمای نصب اپلیکیشن iOS

English العربی

1. در مرورگر سافاری در نوار پایین همین صفحه این دکمه را فشار دهید :

2.در منو باز شده ردیف پایین را به سمت چپ بکشید (در iOS13 به سمت بالا بکشید) و این دکمه را فشار دهید :

3. در بالای صفحه این دکمه را فشار دهید :

4. پس از بستن مرورگر، آیکون اپلیکیشن به گوشی شما اضافه شده و آماده استفاده میباشد.

1.في أسفل متصفح Safari ، انقر فوق :

2.في القائمة المنبثقة ، اسحب الصف السفلي إلى اليسار (iOS13 اسحب إلى أعلى) واضغط على هذا الزر:

3. في الجزء العلوي من الشاشة ، اضغط على هذا الزر:

4. بعد إغلاق المتصفح ، أيقونة التطبيق على الهاتف لقد أضفت وجاهزة للاستخدام.

1. In the toolbar on the bottom of the Safari browser, click on :

2. Select the :

3. In the next step, in the top right corner, click on :

4. A shortcut of the app will appear on your home screen, and the app is ready to use.